उन्हाळ्याची चाहूल लागताच जंगलात एक अद्भुत दृश्य साकारते. कोरडी, करपलेली झाडे आणि निस्तेज झालेली झाडी यांच्यामध्ये अचानक एखाद्या अग्नीप्रमाणे फुलून उठते ते म्हणजे पळसाचे झाड. लाल–केशरी फुलांनी बहरलेला पळस जणू काही रानात पेटलेली जिवंत ज्योतच भासतो.
पळस हे केवळ झाड नाही, तर आदिवासी जीवनाचा श्वास आहे. जंगलातील प्रत्येक वाटेवर, डोंगर उतारांवर उभा असलेला पळस ऋतू बदलाची बातमी देतो. त्याची पाने गळून गेल्यावर उघड्या फांद्यांवर उमलणारी फुले पाहिली की असे वाटते, जणू निसर्गाने स्वतःचा दीपोत्सव साजरा केला आहे.
या झाडाचे धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वही तितकेच मोठे आहे. यज्ञासाठी लागणारे पवित्र समिधा, होळीचा अग्नी, रंगपंचमीचे नैसर्गिक रंग – हे सर्व पळसाशी जोडलेले आहे. म्हणूनच पळसाला “वनाचा ब्राह्मण” असेही म्हटले जाते.
आदिवासी समाजासाठी पळस हा उपजीविकेचा आधार आहे. त्याच्या फुलांपासून रंग, बियांपासून औषधे, डिंक, पाने आणि लाकूड – सर्व काही उपयोगी. पळसाखाली बसून लोककथा जन्माला आल्या, गाणी रचली गेली आणि पिढ्यान्पिढ्या अनुभवांची देवाणघेवाण झाली.
आज मात्र विकासाच्या नावाखाली जंगल कमी होत चालले आहे आणि त्यासोबतच पळसासारखी झाडेही दुर्मिळ होत आहेत. रानातील ही पेटती ज्योत जर विझली, तर केवळ एक झाड नाही, तर संपूर्ण लोकसंस्कृतीचा एक भागच हरवेल.
पळस आपल्याला शिकवतो — प्रतिकूल परिस्थि
तीतही तेजस्वीपणे फुलण्याची कला. म्हणूनच पळस हे केवळ झाड नसून, निसर्गाचा संदेश आणि जीवनाचा दीप आहे.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा