९० चा दशक म्हणजे आठवणींचा एक सुवर्णकाळ. त्या काळी मनोरंजनाची साधने मर्यादित होती, पण आनंद मात्र अफाट होता. गावाकडची जत्रा म्हणजे तर लहान मुलांसाठी आनंदाचा सर्वोच्च शिखर! पाळणे, पिपाण्या, लाडू-रेवड्या आणि खेळण्यांच्या दुकानांनी सजलेली ती जत्रा आजही डोळ्यासमोर उभी राहिली की मन प्रसन्न होते. पण या जत्रेच्या चकाकीमध्ये एक असा कोपरा असायचा, जिथे लहान मुलांपासून थोरांपर्यंत सगळ्यांची गर्दी असायची— तो म्हणजे स्क्रॅच कूपन'चा स्टॉल.
जत्रेतील ते 'नशिबाचे' कूपन: एक अनाकलनीय ओढ
जत्रेत शिरल्यावर कानावर पडणारा पिपाण्यांचा आवाज आणि वाफाळलेल्या भजीचा वास बाजूला सारून मुलं एका ठराविक दुकानाकडे धाव घ्यायची. तिथे रंगीबेरंगी कागदाचे छोटे तुकडे असायचे, ज्यावर चंदेरी रंगाचा एक थर असायचा. दुकानदाराचा तो भारदस्त आवाज, "नशीब आजमावा, फक्त एक रुपयात नशीब पालटा!" आजही कानात घुमतो.
ते कूपन स्क्रॅच करताना लागणारी उत्सुकता आणि धडधड काही वेगळीच असायची. मनात एकच विचार असायचा— यावेळेस तरी ती भून भून पेन्सिल' (Shakalaka Boom Boom Pencil) लागेल किंवा ती दिमाखदार प्लास्टिकची बंदूक मिळेल!
कष्टाची कमाई आणि स्वप्नांचा चुराडा
त्या काळी पालकांकडून मिळणारा एक किंवा दोन रुपयांचा 'खाऊचा पैसा' खूप मोलाचा असायचा. तो पैसा मिळवण्यासाठी कधी घरची कामे करावी लागायची, तर कधी हट्ट करावा लागायचा. पण जत्रेत गेल्यावर तो कष्टाचा पैसा या स्क्रॅच कूपन मध्ये कधी उधळला जायचा, हे कळायचे सुद्धा नाही.
बऱ्याचदा कूपन स्क्रॅच केल्यावर खाली मिळायचे ते फक्त 'पुढच्या वेळी प्रयत्न करा' (Try Again) किंवा एखादी कवडीमोलाची वस्तू. तरीही, पुढच्या वेळी नक्की मोठे बक्षीस लागेल, या आशेपोटी मुले पुन्हा पुन्हा कूपन विकत घ्यायची. नकळतपणे तो एक जुगारअसायचा, ज्याचे आकर्षण लहान वयातच निर्माण व्हायचे.
भून भून पेन्सिल आणि बंदुकीचे आकर्षण
त्या काळी टीव्हीवरील 'शाका लाका भूम भूम' या मालिकेमुळे त्या जादुई पेन्सिलची मोठी क्रेझ होती. जत्रेतील कूपन विक्रेते नेमक्या याच मानसिकतेचा फायदा घ्यायचे. त्यांच्या बोर्डवर मोठ्या अक्षरात लिहिलेले असायचे— "पहिले बक्षीस: जादुई पेन्सिल" किंवा "दुसरे बक्षीस: मोठी बंदूक".
मोठे बक्षीस सायकल, घड्याळ किंवा मोठी खेळणी (जी क्वचितच कोणाला तरी मिळायची).
मध्यम बक्षीस: कंपास पेटी, रंगीत पेन्सिल किंवा छोटी बंदूक.
लहान बक्षीस:शिट्टी, गोळ्या किंवा फुगे.
बहुतेक वेळा मुलांच्या हाती लहान बक्षीस किंवा रिकामे कूपन पडायचे. पण त्या एका मोठ्या बक्षीसाच्या आमिषाने कित्येकांची खिशातली पुंजी संपायची. ही पैशांची उधळण तेव्हा मज्जा वाटायची, पण त्यामागे एक सुप्त व्यसन दडलेले होते.
९० च्या दशकातील ती सवय आणि आजचा जुगार
आज आपण मागे वळून पाहतो, तेव्हा एक गंभीर प्रश्न मनात येतो— आजच्या काळात जे लोक ऑनलाइन गेमिंग, बेटिंग किंवा वेगवेगळ्या प्रकारच्या जुगारात अडकलेले आहेत, त्याची मुळं या जत्रेतील कूपन्समध्ये तर नव्हती ना?
कमी कष्टात आणि नशिबाच्या जोरावर मोठी वस्तू मिळवण्याची ती ओढ लहानपणीच मनावर बिंबवली गेली होती. जत्रेतील तो अनुभव 'मज्जा' म्हणून घेतला गेला असला, तरी त्याने नकळतपणे 'जोखीम पत्करण्याची' आणि 'नशिबावर अवलंबून राहण्याची' सवय लावली.
मानसिकता आणि परिणाम**
१. तात्काळ आनंद (Instant Gratification):कूपन घासल्यावर लगेच काय मिळणार हे कळत असल्याने मेंदूला त्यातून एक वेगळाच 'डोपामिन'चा डोस मिळायचा.
२. आमिष: "आता नाही लागलं, पण पुढच्या वेळी नक्की लागेल" ही भावना माणसाला जुगाराच्या चक्रात अडकवते.
३. कष्टाच्या पैशाची किंमत:** मेहनतीचे पैसे नशिबाच्या खेळात लावण्याची भीती कमी झाली.
पालकांसाठी आणि आजच्या पिढीसाठी धडा
त्या काळी ते कूपन एक खेळ वाटायचा, पण आजच्या डिजिटल युगात त्याचे स्वरूप बदलले आहे. आता मोबाईलवर 'लकी स्पिन', 'रिवॉर्ड्स' आणि 'गेमिंग ॲप्स'च्या माध्यमातून हेच चक्र पुन्हा फिरत आहे.
आपण काय शिकू शकतो?
मुलांना पैशाचे महत्त्व समजावून सांगा:कष्ट करून मिळवलेला पैसा आणि नशिबाने मिळणारा पैसा यातील फरक त्यांना कळला पाहिजे.
नशिबापेक्षा कष्टावर विश्वास: नशिबाच्या खेळापेक्षा कौशल्याच्या खेळांना प्रोत्साहन द्या.
व्यसनाची सुरुवातीची लक्षणे ओळखा: कोणतीही गोष्ट जी 'आमिष' दाखवून वारंवार पैसे खर्च करायला लावते, ती भविष्यातील धोक्याची घंटा असू शकते.
आठवणी जपताना वास्तव विसरू नका
९० च्या दशकातील जत्रा ही भावना होती. तिथे घालवलेला प्रत्येक क्षण आजही आपल्याला हसवतो. कूपन घासतानाची ती धडधड, ती बंदूक मिळवण्याचा हट्ट आणि मोजके एक-दोन रुपये संपल्यावर झालेली थोडीशी हळहळ हे सर्व आपल्या बालपणाचे अविभाज्य भाग आहेत.
मात्र, त्यावेळची ती 'मज्जा' आजच्या पिढीसाठी 'सजा' ठरू नये, याची काळजी घेणे गरजेचे आहे. जुगार मग तो जत्रेतला असो वा आजच्या मोबाईल मधला, तो नेहमीच नुकसानीचा ठरतो. आपल्या आठवणींना उजाळा देताना आपण त्यातून मिळालेले धडे विसरता कामा नयेत.
तुम्हाला काय वाटते?
तुम्हाला तुमची पहिली जत्रा आठवतेय का? तुम्ही कधी त्या कूपनच्या नादात तुमचे खाऊचे पैसे उधळले होते का? आणि तुम्हाला त्यातून कधी काही मोठे बक्षीस लागले होते का?
तुमच्या आठवणी खाली कमेंट बॉक्समध्ये नक्की कळवा आणि हा लेख तुमच्या मित्रांसोबत शेअर करायला विसरू नका, ज्यांनी ९० चा दशक अनुभवला आहे!
