भाषिक वास्तव: संस्कृतचा वारसा आणि गोंडी भाषेचे जनबळ
भारताच्या भूमीला भाषेचे प्रचंड वरदान लाभले आहे. एकीकडे आपण 'संस्कृत' भाषेला आदराचे स्थान देतो, तर दुसरीकडे 'गोंडी' सारख्या भाषा आहेत ज्या आजही लाखो लोकांच्या दैनंदिन व्यवहाराचा कणा आहेत. मात्र, सांख्यिकीय दृष्टीने पाहिल्यास एक धक्कादायक पण वास्तववादी चित्र समोर येते—आज संस्कृतपेक्षा गोंडी भाषा बोलणाऱ्यांची संख्या कित्येक पटीने जास्त आहे.
या लेखात आपण या दोन्ही भाषांमधील फरक, त्यांची विद्यापीठे आणि भाषिक स्थितीवर प्रकाश टाकणार आहोत.
१. संस्कृत विद्यापीठ आणि 'देवभाषे'ची सद्यस्थिती
संस्कृत ही जगातील सर्वात प्राचीन आणि वैज्ञानिक भाषांपैकी एक मानली जाते. भारतात संस्कृतच्या संवर्धनासाठी अनेक विद्यापीठे कार्यरत आहेत. महाराष्ट्रात रामटेक येथील कविकुलगुरू कालिदास संस्कृत विद्यापीठ हे संस्कृत शिक्षणाचे मुख्य केंद्र आहे.
संस्कृत बोलणारी संख्या: एक वास्तव
आपण संस्कृतला 'सर्व भाषांची जननी' मानतो, पण दुर्दैवाने प्रत्यक्ष व्यवहारात ही भाषा बोलणाऱ्यांची संख्या अत्यंत मर्यादित आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार, भारतात केवळ २४,८२१ लोकांनी संस्कृत ही आपली मुख्य भाषा असल्याचे नोंदवले होते. जरी ही संख्या आता काही लाखांपर्यंत पोहोचली असल्याचे दावे केले जात असले, तरी ती आजही केवळ धार्मिक विधी आणि शैक्षणिक वर्तुळापुरती मर्यादित असल्याचे दिसून येते.
भारतातील संस्कृत विद्यापीठे आणि अभ्यास केंद्रे – एक सविस्तर आढावा
भारतामध्ये संस्कृत भाषेच्या अध्ययनासाठी समर्पित अनेक विद्यापीठे आणि विशेष अभ्यास केंद्रे कार्यरत आहेत. येथे प्रमाणपत्र (certificate) पासून ते पीएच.डी.पर्यंत विविध अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत, जे संस्कृत भाषेचे जतन आणि प्रसार करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
🎓 प्रमुख संस्कृत विद्यापीठे
भारतामधील अग्रगण्य समर्पित संस्कृत विद्यापीठांमध्ये पुढील संस्थांचा समावेश होतो:
Central Sanskrit University (दिल्ली)
National Sanskrit University (तिरुपती)
Shri Lal Bahadur Shastri National Sanskrit University (दिल्ली)
🏛️ इतर विशेष संस्कृत विद्यापीठे
या व्यतिरिक्त देशभरात अनेक महत्त्वाच्या संस्था कार्यरत आहेत:
Sampurnanand Sanskrit Vishwavidyalaya
Kameshwar Singh Darbhanga Sanskrit University
Sree Sankaracharya University of Sanskrit
Kavikulaguru Kalidas Sanskrit University
Sri Venkateswara Vedic University
तसेच राजस्थान, उत्तराखंड, गुजरात, कर्नाटक, मध्य प्रदेश, आसाम आणि हरियाणा राज्यांमध्येही संस्कृतसाठी विशेष विद्यापीठे स्थापन करण्यात आली आहेत.
📚 विशेष अभ्यास केंद्रे
🔹 प्रमुख संस्था (Premier Institutions):
Banaras Hindu University (BHU) – संस्कृत विद्या धर्म विज्ञान संकाय
🔹 तंत्रज्ञान व संशोधन केंद्रे:
Indian Institute of Technology Kharagpur – संस्कृत शिक्षण केंद्र (2024–25 पासून)
Indian Institute of Information Technology Allahabad – संस्कृत अध्ययन केंद्र
🔹 पारंपरिक अभ्यास केंद्रे:
Savitribai Phule Pune University – संस्कृतचे प्रगत अध्ययन केंद्र
University of Mumbai
Miranda House
🌐 फील्ड व नॉन-फॉर्मल शिक्षण केंद्रे
Central Sanskrit University देशभरात शेकडो नॉन-फॉर्मल संस्कृत शिक्षण केंद्रे चालवते, जिथे पार्ट-टाइम, प्रमाणपत्र आणि डिप्लोमा कोर्सेस उपलब्ध आहेत.
🔬 संशोधन व दूरस्थ शिक्षण
संस्कृत संशोधनासाठी खालील संस्था विशेष महत्त्वाच्या आहेत:
Bhandarkar Oriental Research Institute
Deccan College Post-Graduate and Research Institute
Vaidik Samsodhan Mandal
📡 दूरस्थ शिक्षणासाठी:
Mukta Swadhyaya Peetham – संस्कृतचे ऑनलाइन शिक्षण उपलब्ध
२. गोंडी विद्यापीठ आणि लाखो लोकांची 'लोकभाषा'
संस्कृतच्या तुलनेत गोंडी भाषेचे चित्र पूर्णपणे वेगळे आहे. गोंडी ही केवळ कागदावरची भाषा नसून ती लाखो हृदयांची धडकन आहे. मध्य भारताच्या मोठ्या भूप्रदेशात आजही गोंडी ही संवादाचे मुख्य माध्यम आहे.
गोंडी भाषा बोलणाऱ्या लोकांची सर्वाधिक वस्ती मध्य प्रदेशच्या आग्नेय भागात (बेतूल, छिंदवाडा, मंडला, डिंडोरी), महाराष्ट्राच्या पूर्व भागात (गडचिरोली, चंद्रपूर), तेलंगणाच्या उत्तरेकडील आदिलाबाद परिसरात तसेच छत्तीसगडमधील बस्तर भागात आढळते.
🗣️ भाषा:
गोंडी ही दक्षिण-मध्य द्रविड भाषाकुळातील एक महत्त्वाची भाषा असून ती तेलुगूशी संबंधित आहे. मात्र आजच्या घडीला युनेस्कोने तिला “लुप्त होण्याच्या धोक्यात” (endangered) असलेली भाषा म्हणून वर्गीकृत केले आहे. कारण अनेक गोंड लोकांनी हिंदी, मराठी किंवा तेलुगूसारख्या प्रादेशिक प्रमुख भाषा स्वीकारल्या आहेत.
🌿 सांस्कृतिक ओळख:
भाषेचा वापर कमी होत असला तरी गोंड समाजासाठी गोंडी ही केवळ भाषा नसून त्यांच्या अस्तित्वाचा भाग आहे. “गोंडी हीच आमची जात आणि धर्म आहे,” असे अनेक जण अभिमानाने सांगतात. त्यांच्या सांस्कृतिक ओळखीचा हा एक अत्यंत महत्त्वाचा आधार आहे.
गोंडी बोलणारी संख्या: संस्कृतपेक्षा कितीतरी अधिक
जेथे संस्कृत बोलणारे हजारात आहेत, तेथे गोंडी भाषा बोलणाऱ्यांची संख्या ३० लाखांहून अधिक आहे(https://en.wikipedia.org/wiki/Gondi_language#:~:text=11%20Further%20reading-,Endangerment,become%20monolingual%20in%20that%20language.). महाराष्ट्र, छत्तीसगड, मध्य प्रदेश आणि तेलंगणा या राज्यांतील आदिवासी बांधव आजही ही भाषा अभिमानाने बोलतात. ही संख्या स्पष्ट करते की, गोंडी ही एक 'जिवंत लोकभाषा' आहे जिला खऱ्या अर्थाने मोठ्या व्यासपीठाची गरज आहे.
गोंडी विद्यापीठ बनविण्याचे गरज आणि त्याचे महत्त्व:
गोंडी विद्यापीठ हे या भाषेच्या आणि संस्कृतीच्या जतनासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते .
लोकभाषेचा सन्मान: ३० लाख लोक बोलत असलेल्या (प्रत्यक्षात ५० लाखाहून अधिक असू शकते .) भाषेला शैक्षणिक प्रवाहात आणणे हे या विद्यापीठाचे मुख्य उद्दिष्ट …..
संशोधन: गोंडी भाषेतील मौखिक साहित्य, लोककथा आणि गाण्यांचे दस्तऐवजीकरण करणे आवश्यक आहे.
अस्मिता: इतक्या मोठ्या संख्येने बोलली जाणारी भाषा असूनही तिला अनेकदा दुर्लक्षित केले जाते;
तरी काही अंशी प्रयत्न झालेले आहेत ए खालील प्रमाणे ……….
Gondi भाषेसाठी अभ्यास केंद्रे आणि संशोधन उपक्रम (भारतामध्ये)
गोंडी भाषा जपण्यासाठी, नोंदवण्यासाठी आणि विकसित करण्यासाठी भारतातील विविध विद्यापीठे आणि संशोधन संस्था महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. विशेषतः मध्य भारतातील संस्था गोंजाला गोंडी लिपीच्या (Gunjala Gondi Script) अभ्यास आणि प्रसारावर लक्ष केंद्रित करत आहेत.
🎓 प्रमुख विद्यापीठे आणि संशोधन संस्था
🔹 University of Hyderabad – CDAST
दलित आणि आदिवासी अभ्यास व अनुवाद केंद्र (CDAST) यांनी गोंजाला गोंडी लिपीचा फॉन्ट विकसित करून तिचा डिजिटल वापर आणि शैक्षणिक अभ्यास वाढवला आहे.
🔹 Kannada University, हम्पी
द्रविड भाषांवर संशोधन करणारी ही संस्था गोंडी भाषेवरील अभ्यासासोबतच गोंडी शब्दकोश विकसित करण्याचे कार्य करते.
महाराष्ट्रातील आदिवासी संशोधन केंद्रे
महाराष्ट्रातील विविध विद्यापीठांच्या मदतीने आदिवासी अभ्यासासाठी विशेष केंद्रे स्थापन करण्यात आली आहेत:
🔸 University of Mumbai – आदिवासी अभ्यास व संशोधन उत्कृष्टता केंद्र
🔸 Kavayitri Bahinabai Chaudhari North Maharashtra University – नंदुरबार येथील ट्रायबल अकॅडमी
🔸 Gondwana University – आलापल्ली/अहेरी येथील गोंडी अभ्यास केंद्र
🔸 Swami Ramanand Teerth Marathwada University – किनवट येथील केंद्र
🔸 Sant Gadge Baba Amravati University – मेलघाट येथील केंद्र
📚 इतर महत्त्वाचे उपक्रम
🔹 Integrated Tribal Development Agency (ITDA)
गोंडी भाषेतील पाठ्यपुस्तके आणि शैक्षणिक साहित्य तयार करण्यासाठी संशोधन संस्थांसोबत काम करते.
🔹 Central Institute of Indian Languages (CIIL)
भारतातील सर्व भाषांच्या विकासासाठी कार्यरत असून आदिवासी भाषांच्या संवर्धनासाठी विशेष उपक्रम राबवते.
📖 अभ्यासाचे मुख्य क्षेत्र
गोंजाला गोंडी लिपी: आदिलाबाद येथे सापडलेल्या लिपीचे संशोधन व डिजिटायझेशन
शब्दकोश निर्मिती: गोंडी-कन्नड-तेलुगू शब्दकोश प्रकल्प
डिजिटल शिक्षण: गोंडी फॉन्ट, प्राथमिक पुस्तके (primers) आणि कथा विकसित करणे
🌐 दस्तऐवजीकरण आणि डिजिटल साधने
🔹 Bharatavani
गोंडी भाषा शिकण्यासाठी
ऑनलाइन शब्दकोश, साहित्य आणि डिजिटल संसाधने उपलब्ध करून देणारे पोर्टल.
🔹 Academy of Tribal Language and Culture
गोंडी भाषा शिकण्यासाठी विविध शैक्षणिक साधने तयार करते.
३. संस्कृत आणि गोंडी: तुलनात्मक फरक
खालील तक्ता आपल्याला या दोन भाषांमधील तफावत स्पष्ट करेल:
४. आपण काय शिकले पाहिजे? (Practical Advice)
संख्याबळानुसार गोंडी भाषा ही अत्यंत प्रभावी आहे, त्याचे जतन करण्यासाठी खालील गोष्टी करणे आवश्यक आहे:
गोंडी भाषेला अधिकृत दर्जा: इतक्या मोठ्या संख्येने बोलली जाणारी भाषा असूनही हिला आठव्या अनुसूचीमध्ये स्थान मिळवण्यासाठी संघर्ष करावा लागत आहे. यासाठी गोंडी भाषा संवर्धन चळवळीला पाठिंबा देणे गरजेचे आहे.
गोंडी सुलभीकरण: संस्कृत केवळ बोली भाषा किंवा गीत गायन मर्यादित न ठेवता ती ज्ञान व्यवहारात कशी येईल, यासाठी शिक्षण पद्धतीत बदल होणे आवश्यक आहे.कारण त्यात प्राचीन itks आपल्याला सापडू शकतात
निष्कर्ष
हे वास्तव नाकारता येणार नाही की, भारताच्या जनमानसात गोंडी भाषा बोलणाऱ्यांचे प्रमाण संस्कृतच्या तुलनेत अफाट आहे. संस्कृत ही आपल्या बुद्धिमत्तेचा वारसा असेल, तर गोंडी ही आपल्या मातीतील लोकशाही आणि अशा भाषांना समान प्रतिष्ठा मिळवून देणे हेच खऱ्या अर्थाने भाषिक न्याय ठरेल.
तुमचे मत काय आहे?
तुम्हाला वाटते का की गोंडी भाषेला तिचा हक्क मिळायला हवा? आणि संस्कृतला पुन्हा लोकांच्या ओठावर आणण्यासाठी काय करावे लागेल? या वर्षीच्या जनगणनेत तुम्हाला गोंडी येत असेल तर भाषा म्हणून गोंडी भाषिक अस नोंदवायला आवडेल काय ? तुमच्या प्रतिक्रिया खाली कमेंटमध्ये नक्की कळवा आणि हा लेख जास्तीत जास्त शेअर करा!
