भारतात भाषेचा विषय निघाला की आपण सहसा तिची प्राचीनता आणि तिच्यातील साहित्याचा विचार करतो. संस्कृतला आपण 'देववाणी' मानतो, तर प्रादेशिक किंवा आदिवासी आदिम भाषांकडे अनेकदा दुर्लक्ष करतो. पण तुम्हाला हे जाणून आश्चर्य वाटेल की, २०११ च्या जनगणनेनुसार संस्कृतला आपली मातृभाषा मानणाऱ्यांची संख्या केवळ २४,८२१ होती, तर गोंडी भाषा बोलणाऱ्यांचे संख्याबळ तब्बल २९.८ लाख इतके आहे.
विद्वत्ता आणि संस्कृतीचा वारसा सांगणारी संस्कृत, लोकव्यवहाराच्या शर्यतीत गोंडीसारख्या बोलीभाषेच्या मागे का पडली? यामागची सामाजिक आणि ऐतिहासिक कारणे आपण या लेखात सविस्तर पाहण्याचा प्रयत्न करणार आहोत..
१. 'ज्ञानभाषा' विरुद्ध 'लोकभाषा': एक मूलभूत फरक
संस्कृत ही प्राचीन काळापासून विद्वान आणि धार्मिक कार्यांची भाषा राहिली आहे. वेद, उपनिषदे, पुराणे आणि राजदरबारातील शास्त्रचर्चा यांसाठी तिचा वापर होत असे. मात्र, सामान्य जनता दैनंदिन जीवनात प्राकृत, अपभ्रंश किंवा स्थानिक बोलीभाषांचा वापर करत होती.
संस्कृत: ही एक 'अभिजात भाषा' (Classical Language) म्हणून विकसित झाली, जी नियम आणि व्याकरणाने बांधलेली होती.गोंडी: ही लोकांच्या जगण्याची भाषा राहिली. शेत, बाजार, घर आणि सण-उत्सवात ती प्रत्यक्ष वापरली गेली.
काळाच्या ओघात संस्कृतमधून मराठी, हिंदी, बंगाली यांसारख्या भाषा जन्माला आल्या. संस्कृत 'आई' (जननी) ठरली, पण ती स्वतः लोकांच्या घराघरातून बाहेर पडली.
२. भाषा टिकते ती विद्यापीठात नाही, तर घरात!
एखाद्या भाषेचे अस्तित्व हे केवळ तिच्या व्याकरणशुद्धतेवर अवलंबून नसते. भाषा तेव्हाच जिवंत राहते जेव्हा:
आई-वडील आपल्या मुलांशी त्या भाषेत संवाद साधतात.
दैनंदिन व्यवहारात, जसे की बाजारात किंवा कामाच्या ठिकाणी तिचा वापर होतो.
लग्नाची गाणी, लोककथा आणि सण-उत्सवात ती भाषा जगली जाते.
गोंडी भाषा आजही अनेक आदिवासी भागांत घरात बोलली जाते, म्हणूनच ती टिकून आहे. याउलट, संस्कृतचे शिक्षण शाळा-महाविद्यालयांत दिले जात असले तरी, घरात संस्कृतमध्ये संवाद साधणारी कुटुंबे दुर्मिळ आहेत.
३. विद्यापीठांचे पाठबळ असूनही संस्कृत मागे का?
आज भारतात 'सेंट्रल संस्कृत युनिव्हर्सिटी' किंवा 'संपूर्णानंद संस्कृत विश्वविद्यालय' यांसारखी मोठी विद्यापीठे आहेत. पण, विद्यापीठ भाषा शिकवू शकते, ती लोकभाषा बनवू शकत नाही.
इंग्रजीचे उदाहरण घ्या. भारतात लाखो लोक इंग्रजी शिकतात, पण त्यांची ती मातृभाषा नाही. संस्कृतची स्थिती ही काहीशी अशीच आहे. संस्कृत शिकणाऱ्यांची संख्या मोठी आहे, पण ती ज्यांची 'पहिली भाषा' आहे, असे लोक खूप कमी आहेत. याउलट, गोंडीला कोणतेही मोठे सरकारी पाठबळ किंवा विद्यापीठीय संरक्षण नसतानाही, केवळ लोकसंवादामुळे ती आजही समृद्ध आहे.
४. गोंडी भाषेचे अनोखे सामर्थ्य
गोंडी भाषेचा उल्लेख वेदांमध्ये नसेल किंवा तिचे लिखित साम्राज्य मोठे नसेल, तरीही ती सामाजिकदृष्ट्या अत्यंत प्रबळ आहे. तिची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
सांस्कृतिक ओळख: आदिवासी समाजाची ओळख त्यांच्या भाषेशी घट्ट जोडलेली आहे.
लिपीचा विकास: 'गुंजाला गोंडी' आणि 'मसाराम गोंडी' यांसारख्या लिपींद्वारे ही भाषा आता लिखित स्वरूपातही प्रबळ होत आहे.
डिजिटल क्रांती: आजचा आदिवासी तरुण YouTube आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून गोंडी भाषेत मजकूर (Content) तयार करत आहे, ज्यामुळे ही भाषा आधुनिक काळातही टिकून आहे.
५. महानता आणि व्यवहार्यता यातील अंतर
जगातील 'लॅटिन' (Latin) भाषेला अत्यंत मान आहे, पण ती आज कोणीही बोलत नाही. अरबी भाषेचेही तसेच आहे; पवित्र अरबी आणि लोकांची बोली अरबी यात मोठे अंतर आहे. संस्कृतची स्थिती यापेक्षा वेगळी नाही. ती सांस्कृतिकदृष्ट्या 'महान' आहे, पण सामाजिकदृष्ट्या 'मर्यादित' झाली आहे.
तुम्हाला काय वाटते?
एखादी भाषा टिकवण्यासाठी सरकारी प्रयत्नांपेक्षा लोकसहभाग जास्त महत्त्वाचा असतो का? तुमचे विचार आम्हाला खालील कमेंट बॉक्समध्ये नक्की कळवा!
हा लेख आवडला असल्यास तुमच्या मित्र-मैत्रिणींसोबत शेअर करायला विसरू नका!
